Themapagina ouders en omgaan met kinderen en de dood

(C) 2008 Hein Pragt

Vrij recent hebben we zelf helaas mee mogen maken dat een van onze ouders, dus een van de grootouders van onze kinderen kwam te overlijden. Aangezien we kinderen in vrijwel elke leeftijdscategorie hebben moesten wel bij de diverse kinderen ook op verschillenende wijze hier mee om gaan. Ook zagen we heel verschillende reacties bij onze kinderen. U hoeft uw eigen verdriet niet te verbergen voor kinderen, deze begrijpen vaak heel goed dat u verdrietig bent, maar daarnaast heeft u richting uw kinderen ook een taak als ouder om hen te helpen bij het verwerken van het verdriet.

Niet alleen het overlijden van grootouders, maar ook ouders, ooms en tantes, vriendjes of vriendinnetjes en zelfs huisdieren zal aanleiding zijn om hier op gepaste wijze met het kind over te praten en het kind te helpen bij de rouw en de verliesverwerking. Vertel uw kind vooral de waarheid maar wel in een bewoording die het kind op zijn leeftijd kan begrijpen. Het kan voorkomen dat het kind een schijnbaar emotieloze reactie geeft, dit kan betekenen dat het kind niet de emotionele gereedschappen heeft om met deze emoties om te gaan, probeer dit dan ook niet te forceren. Wacht tot het kind zelf er over wil praten maar bied wel de opening aan. Probeer de emoties van het kind te begrijpen en biedt troost.

Laat wel heel duidelijk het verschil blijken tussen slapen en dood zijn, het kind kan anders erg bang worden om te gaan slapen. Bij het verlies van een dierbare willen ouders vaak een kind de pijn besparen die ze zelf voelen maar deze vorm van bescherming tegen de realiteit kan bij een kind juist fantasieën en angsten aanwakkeren.

Het kan lijken dat het kind snel weer tot de orde van de dag overgaat en weer gaan spelen, dit betekent echter niet dat ze niet meer verdrietig zijn of rouwen. Dot gedrag is te vergelijken met een volwassene die om zijn emoties te onderdrukken afleiding zoekt in het werk of het huishouden.

Tot ongeveer 3 jaar hebben kinderen nog geen tot weinig besef van de dood, hoewel ze wel kunnen rouwen om verlies, zijn ze vaak te jong om dood te kunnen begrijpen. Kinderen van 3 tot 6 jaar weten vaak wel het verschil tussen levend en dood hoewel ze niet het definitieve karakter van dood zien en denken dat iemand toch weer opstaat. Het is belangrijk om op een kinderlijk niveau duidelijk te maken dat dood niet hetzelfde als slapen is en dat de overledene nooit meer kan bewegen, niet meer horen of zien en dat hij niets meer voelt. Er zijn diverse boekjes die op het niveau van het kind kunnen helpen bij het begrip dood.

Kinderen van 6 tot 9 jaar beseffen vaak dat de dood iets definitiefs is wat soms beangstigend of verwarrend kan zijn voor het kind. Op deze leeftijd hebben ze vaak sterke belangstelling voor alles rond de dood zoals de begrafenis en het kerkhof . Kinderen van 9 tot 12 jaar begrijpen het fenomeen dood meestal heel goed en kunnen er heel volwassen over praten, echter dient ondanks dat ze op hun eigen wijze vaak het verdriet willen verwerken wel extra aandacht aan deze kinderen te geven.

Dit boek wil duidelijk maken hoe kinderen rouwen. Wanneer een gezinslid overlijdt, bestaat de kans dat de ontwikkeling van het kind in gevaar komt. Aan de hand van behandelings-voorbeelden beschrijven de auteurs in acht hoofdstukken de verstoringen, die kunnen optreden wanneer een ouder, broertje of zusje overlijdt. Tevens laten zij zien hoe door een psychoanalytische behandeling een gestagneerd rouwproces op gang kan worden gebracht en wat de betekenis van ouderbegeleiding kan zijn. Tenslotte wordt aandacht besteed aan de problematiek van het vervangkind.

De auteur heeft kennis van zaken op het gebied van verlieskunde. Hij beschrijft situaties van groot verdriet bij het overlijden van dierbaren. Bijvoorbeeld: ouders zijn erg van slag als er een kind in het gezin overlijdt en door het intense verdriet vergeten ze vaak de andere kinderen in het gezin. Met eventueel als gevolg dat deze kinderen slecht gaan functioneren en later dat verlies alsnog moeten verwerken. Zo zegt de schrijver ook dat volwassenen het voordeel hebben dat ze al ontwikkeld zijn, terwijl bij kinderen een verlies de normale ontwikkeling in de weg staat. Deze kan er door gehinderd of geblokkeerd worden. Door vele suggesties van de schrijver kunnen instanties en hulpverleners geholpen worden. Veel uiteenlopende aspecten komen in zijn boek naar voren: het overlijden door een ongeluk, door ziekte of zelfdoding, maar ook verlies door echtscheiding. Ook de religieuze kant wordt belicht, om een verlies beter te accepteren en een plaats te geven . Bij intens verdriet dat zich kan uiten in problemen in de gezinssituatie, kan dit boek tot grote steun zijn. De schrijver brengt het zo levensecht, gevoelig en realistisch dat er zeker voor een ieder kracht uit te putten is. De prachtige gedichten van diverse bekende personen completeren dit alles tot een afgerond geheel.

Wanneer kinderen van dichtbij met dood in aanraking komen, gaan we uit ongemak nog te snel aan hen voorbij. Het verduren van kinderverdriet valt niet mee, maar laten we kinderen juist bij een overlijden betrekken en daarmee hun verdriet serieus nemen, zegt Riet Fiddelaers. Van haar boek JONG VERLIES verschijnt nu een vijfde, geheel herziene en uitgebreide druk. Vanuit haar studie en praktijkervaring schrijft de auteur over vragen als:
- Hoe vertel je aan kinderen dat iemand is doodgegaan?
- Neem je hen mee op rouwbezoek en naar de uitvaart?
- Wat zijn de gevolgen van een ernstig verlies voor de ontwikkeling van een kind?
- Hoe gaan kinderen met verlies om en hoe kunnen we hen daarin steunen?
Een steun voor volwassenen die rouwende kinderen opvangen en begeleiden, zoals ouders, leerkrachten en werkers uit de zorgsector.

Oma Pluis is doodgegaan en Nijntje heeft veel verdriet. Oma wordt thuis opgebaard en de begrafenis vindt plaats op een rustig plekje in het bos. Ten slotte zien we Nijntje plantjes brengen naar het graf. Een moeilijk thema dat op lichtvoetige en directe wijze beschreven is en aansluit bij de kinderlijke belevingswereld. De tekst op rijm (rijmschema abcb) is beknopt en leest prettig voor. Qua uitvoering is het een écht Bruna-boek: een heldere tekenstijl, het gebruik van veelal primaire kleuren en een zwarte omkadering. Het boek kan zeker in een behoefte voorzien en is voor te lezen vanaf ca. 2 jaar. Winnaar van een Zilveren Griffel 1996.