Themapagina maten en maateenheden.

• Overzicht van maten en maateenheden
• Het SI-stelsel
• Temperatuur eenheden
• Oude maten en gewichten
• Engelse en Amerikaanse maten

(C) 2010 Hein Pragt

Wereldwijd bestaan er verschillende stelsels van maten een maateenheden, voor lengte, gewicht, inhoud, snelheid maar ook temperatuur. In Nederland gebruiken we SI-stelsel waarvan de standaard wordt beheerd door het Bureau international des poids et mesures te Sèvres, Frankrijk. Frankrijk was ook het eerste land dat dit systeem (toen nog nationaal) invoerde op 10 december 1799. Dit stelsel gebruikt bijvoorbeeld eenheden, zoals meter en kilogram voor lengte en gewicht. Maar in Engeland heeft men het Angelsaksische stelsel (met yard, inch, mile) en ook Amerika heeft een andere maateenheid maar om het nog meer verwarrend te maken, zijn er nog verschillen tussen diverse Amerikaanse en Engelse maten, ondanks dat de naam hetzelfde is. Maar ook in Nederland worden nog steeds oude maateenheden gebruikt zoals el, duim en bunder. De eerste maten en gewichten werden vroeger ontleend aan de natuur of aan het menselijk lichaam zoals de duim, voet en de el. Maar deze maten waren erg variabel en al snel realiseerde men zich, gedreven door de handel, dat standaardisatie en vaste eenheden van groot belang was.

Voorbeelden van basiseenheden van het SI-Stelsel zijn:

Naast de SI-eenheden zijn er ook de SI-voorvoegsels:

Deze eenheden komt u ook tegen in bijvoorbeeld de eenheid (byte) voor de opslagcapaciteit van harde schijven.

Bij Fahrenheit ligt het smeltpunt van ijs bij 32 graden Fahrenheit en het kookpunt van water bij 212 graden Fahrenheit waardoor er tussen het vriespunt en kookpunt van water 180 verdelingen mogelijk zijn. Een andere schaalverdeling is die van Celsius die er van uitgaat dat het vriespunt van water bij 0 graden ligt en het kookpunt van water bij 100 graden. Deze schaal bestaat dus uit 100 eenheden, wat ook een centiverdeling wordt genoemd. In 1948 werd het gebruik van centigraden komen te vervallen en werd de graden Celsius geïntroduceerd.

Daarnaast is er de SI temperatuurverdeling, waarbij de fundamentele temperatuurschaal die van de Kelvin is. De temperatuurschaal van Kelvin begint bij het absolute nulpunt, dit is het punt waarop de moleculen niet meer bewegen en dit absolute nulpunt ligt bij 0 K, oftewel -273.15 oC. De verdere gradenverdeling is hetzelfde als die van Celsius.

Formules voor het omrekenen van temperatuur eenheden

Broncode voor temperatuur conversie in de programmeertaal Java

public class UnitConverter {
	public enum TemperatureUnit { Kelvin, Celsius, Fahrenheit, Rankine }
	private final double UnitsFforC = 1.8;
	private final double FreezeF = 32.0;
	private final double FreezeAbsC = 273.15;
	
	public double ConvertTemperature(double baseValue, TemperatureUnit srcUnit, TemperatureUnit dstUnit) {
		// nothing to do
		if (srcUnit == dstUnit) { return baseValue; }
		
		// normalize everything to celsius
		double celsius;
		if (srcUnit==TemperatureUnit.Kelvin) {
			celsius = baseValue - FreezeAbsC;
		} else if (srcUnit==TemperatureUnit.Fahrenheit) {
			celsius = (baseValue - FreezeF) / UnitsFforC;
		} else if (srcUnit==TemperatureUnit.Rankine) {
			celsius = (baseValue / UnitsFforC) - FreezeAbsC;
		} else {
			celsius = baseValue;
		}

		double returnValue;
		// convert out from celsius
		if (dstUnit==TemperatureUnit.Kelvin) {
			returnValue = celsius + FreezeAbsC;
		} else if (dstUnit==TemperatureUnit.Rankine) {
			returnValue = (celsius + FreezeAbsC) * UnitsFforC;
		} else if (dstUnit==TemperatureUnit.Fahrenheit) {
			returnValue = (celsius * UnitsFforC) + FreezeF;
		} else {
			returnValue = celsius;
		}
		// repeating decimals aren't that useful here, we'll take it to 3 places
		return (Math.floor((returnValue * 1000.0) + 0.5))/1000.0;
			
	}
}

Dit is een overzicht van oude lengtematen en gewicht eenheden die vroeger gebruikt werden. De omgerekende eenheden zijn bij benadering aangezien de werkelijke lengte per lan en zelfs per streek kon verschillen.

Lengte maten:

• Streep = 1 millimeter.
• Lijn = 0,21802 cm.
• Duim = 2,573 cm (Amsterdamse duim) 2,616 cm (Rijnlandse duim).
• Palm = kleine palm 3 cm / grote palm 9 cm.
• Span = 23 centimeter.
• Voet = 28,3 cm (Amsterdamse voet) 30,8 cm (Rijnlandse voet).
• El = 0.688 m (Amsterdamse el) 0,6823 m (Delftse el) 0,69 m (Goese el) 0,694236 m (Haagsche el).
• Vadem = 1,698 meter (Amsterdamse vadem) 1,88 meter (Rijnlandse vadem).
• Roede = 3,6807 meter (Amsterdamse roede) 3,7674 meter (Rijnlandse roede).
• Nederlandse mijl = 5,55 kilometer.

Oppervlakte maten:

• Bunder = 1,29 ha (Bredase bunder) 0,87 ha (Gelderse bunder), later 1 ha.
• Mud = 4 schat = 2375 m2, later 27,2 are, soms 26 en soms 33 are.
• Morgen = 0,8129 ha(Amsterdamse morgen) 0,9183 ha (Voornse morgen) 0,9358 ha.
• Gemet = 0,4591 ha (Voornse gemet) 0, 4258 ha (Rijnlands gemet).
• Hont = 100 vierkante roeden, meestal 1/6 morgen = gemiddeld 0,14 ha.
• Loopense = 1615m2 (Bredase loopense), 1420 m2 ('Den Bosche loopense)
• Schepel = ongeveer 9 are.
• Schat = 4 spint = 6,8 are.
• Spint = 10 vierkante roeden = 1,7 are.
• Roede = 15,3 m2 (Voornse roede). Later 1 are.

Gewichtsmaten:

• Last (inhoudsmaat voor graan) = 3010,5 liter (Amsterdamse last).
• Mud (gewichtsmaat voor bijv. graan) = 111,5 liter (Amsterdamse mud) 115,7 liter (Deventer mud).
• Zak = 83,3 liter (Amsterdamse zak) 86,5 liter (Bredase zak).
• Schepel (gewichtsmaat droge waren) = 27,875 liter (Amsterdamse schepel) 41,7 liter (Nijmeegse schepel).
• Vat = 1,7 liter (Amsterdams vat) 20,8 liter (Nijmeegs vat).
• Kop = 0,871 liter (Amsterdamse kop) 5,6 (Helmondse kop).
• Pond = 494,090 gram (Amsterdamse pond) 469,728 gram (Haagse pond).
• Lood = 15,440 gram (Amsterdamse lood) 14,679 gram (Haagse lood).
• Wichtje = 3, 700 gram (Haags wichtje).
• Korrel = 0,1 gram.

Drankmaten:

• Okshoofd = 220 liter of 232,5 liter.
• Aam = circa 155 liter.
• Mud/vat = 100 liter.
• Anker = circa 38,75 liter.
• Stoop = circa 2,42 liter.
• Mingel of mengel = circa 1, 21 liter.
• Pint = 0,5 liter.
• Kan = 1,3 liter (Nijmeegse kan) 1,6 liter (Bredase kan).
• Fles = circa 0,861 liter.
• Mutsje = 0,15 liter.
• Maatje = 1,4 liter (Helmonds maatje).
• Vingerinhoud = 1 centiliter.

Engelse mijl

De Engelse mijl of mile is een lengtemaat die gelijk is aan 1609,344 meter. Het eenheids symbool is mi en ondanks dat het geen SI-eenheid is, wordt deze lengte onder andere in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië nog gebruikt. De mijl is afkomstig van het latijnse 'mille' wat duizend is, duizend (dubbele) passen van een Romeinse soldaat kwamen ongeveer overeen met 1470 tot 1490 meter. In Engelse en Amerikaanse auto's wordt de snelheid nog steeds in miles per hour aangegeven.

Gallon

Een gallon (afgekort gal) is een Angelsaksische inhoudsmaat, in het Engeland staat de imperial gallon voor 4,546 liter en in de Verenigde Staten is een US gallon 3,785 liter. Bij goede benadering zijn dus 6 Amerikaanse gallons gelijk aan 5 Britse gallons.

Inch

Omreken tabel van inches naar centimeters.