Basisschool themapagina over kalender, datum en jaartelling.

(C) 2010 Hein Pragt

Het woord kalender is afgeleid van het Latijnse woord calendae, de eerste dag van de maand in de Romeinse tijdrekening. Een kalender is een systeem voor het indelen van de tijd in perioden, zoals jaren, maanden, weken en dagen. De weergave van een kalender is meestal in de vorm van een tabel met de dagen van de week als kolommen. Een kalender bepaalt de indeling van een jaar en is gebaseerd op berekeningen van de stand van de maan en de zon. Aangezien de kalender in eerste instantie bedoeld was om voor de landbouw en veeteelt de seizoenen of jaargetijden te kunnen vaststellen werd of de maanmaanden of het zonnejaar gebruikt.

Bij de methode van het zonnejaar laat men band tussen de maan en de maand vallen en bepaald men de seizoenen aan de hand van de zonnewendes en de nachteveningen. Bij een zonnewende keert de lengte van de dag en nacht zich om, kortom de ene zal langer worden en de andere korter. Op het noordelijk halfrond is de dag het kortst bij de winterzonnewende, bij de zomerzonnewende is de dag op zijn langst om daarna weer korter te worden. Bij een nachtevening zijn dag en nacht even lang, dit gebeurt dus ook twee keer per jaar. Om de seizoenen op vaste dagen van de kalender te laten beginnen telt men een jaar als de tijd die verloopt tussen twee lentenachteveningen. Een jaar duurt iets meer dan 365 dagen (365,2422 precies) of bij benadering 365,25 dagen. Om dit te benaderen gebruikt men gewoonlijk afwisselend maanden van 30 en 31 dagen en bijna elke vier jaar een schrikkeldag.

De Romeinse kalender heeft sinds de stichting van Rome in de 8e eeuw voor Christus in vele varianten bestaan. Oorspronkelijk kende de Romeinse kalender 304 dagen verdeeld over tien maanden plus ongeveer zestig dagen in de winter. Een hele verbetering was de Juliaanse kalender die tot 1582 in gebruik was. Deze door Julius Caesar ingevoerde kalender werd aanvaard als officiële kalender van de kerk en was gebaseerd op een jaar van 365,25 dagen met om de vier jaar een schrikkeldag. Dit week maar zeer gering af van de lengte van een werkelijk jaar. Maar op den duur ging daardoor deze kalender echter steeds meer achterlopen waardoor de seizoenen niet meer aansloten bij de datum en daarom werd deze door de rooms-katholieke Kerk in 1582 door de huidige Gregoriaanse kalender vervangen.

Datum notatie

De datum is de notatie van de betrokken dag in een bepaalde kalender, deze bestaat in de meeste kalenders uit het jaar, de maand en het nummer van de dag. De notatie gebeurt meestal door middel van cijfers en/of woorden. In Nederland gebruiken we meestal eerst het nummer van de dag, dan de maand en als laatste het jaartal, bijvoorbeeld 2 januari 2011. In plaats van de naam van de maand wordt ook een getal gebruikt. Ook zijn er verschillende scheidingstekens in gebruik zoals de - de / de punt of een spatie. Voorbeelden van verschillende notatie: 7 jan 2003, 7 januari 2004, 7-01-2005, 7/01/2008, 7.01.2006 en 7 01 2021

Om eenheid te brengen in de verschillende notatie van de datum her en der over de wereld is er een standaardvorm ontwikkeld (ISO 8601) met de notatie: jjjj-mm-dd. ISO 8601 is een internationale standaard voor de notatie van kalender, datum en tijd. Binnen deze standaard is het zo dat een datum genoteerd wordt van meest naar minst significant onderdeel, dus eerst het jaar, dan de maand en vervolgens de dag en eventueel de tijd. Deze notatie is ook voor een computer beter te verwerken omdat het sorteren op datum eenvoudiger maakt.

(C) 2010 Hein Pragt

Het weeknummer is het volgnummer dat een week in een jaar krijgt. Volgens ISO 8601 en NEN 2772 is het de eerste week van het jaar die vier of meer dagen van dat jaar bevat. Omdat, volgens NEN 2772, de eerste dag van de week een maandag is, komt het erop neer dat week 1 de week is, waarin de eerste donderdag van dat jaar zit of de week waar 4 januari in valt. In sommige landen wordt een andere methode gebruikt, in bijvoorbeeld de Verenigde Staten en Japan begint de week op zondag, en is de week waarin 1 januari valt de eerste week van het jaar.

Waarom hebben sommige jaren 53 genummerde weken?

Ieder jaar heeft 52 weken plus één of (in een schrikkeljaar) twee extra dagen. Die extra dagen zorgen er voor dat sommige jaren 53 genummerde weken bevatten. Het kalenderjaar 2009 was zo'n jaar en het volgende jaar met 53 weken is 2015. Omdat een jaar één of twee extra dagen heeft kan het dus niet zo zijn dat ieder jaar 52 genummerde weken heeft, want dan zouden er na een bepaalde tijd een aantal dagen over zijn. Als 1 januari van een gewoon jaar op een donderdag valt, dan valt 31 december van dat jaar ook op een donderdag, want dat jaar heeft 52 weken plus één dag. De week waarin 1 januari van dat jaar valt is dan week 1 (want 1, 2, 3 en 4 januari vallen in die week) en de week waarin 31 december valt is week 53 (want 28, 29, 30 en 31 december vallen in die week). Het zelfde geldt voor een schrikkeljaar waarvan 1 januari op een donderdag valt, alleen valt 31 december dan vanwege de extra dag hier niet op een donderdag, maar op een vrijdag. Wanneer 1 januari van een schrikkeljaar op een woensdag valt, dan valt 31 december van dat jaar op een donderdag, want dat jaar heeft 52 weken plus twee dagen. Ook zo'n jaar heeft 53 genummerde weken (want 28, 29, 30 en 31 december vallen in week 53).

Alle (gewone en schrikkel-)jaren waarvan 1 januari op een donderdag valt, plus de schrikkeljaren waarvan 1 januari op een woensdag valt, hebben dus 53 genummerde weken. Bij gebruik van weeknummers moet men er wel op letten dat het jaartal kan afwijken, zo valt bijvoorbeeld 1 januari 2006 in week 52 van het jaar 2005. Begrijpt u het nog?

(C) 2010 Hein Pragt

Internationaal wordt de christelijke jaartelling als standaard gebruikt, deze geeft aan hoeveel jaren er zijn verstreken sinds de geboorte van Jezus Christus. De christelijke jaartelling werd (met terugwerkende kracht) geïntroduceerd door de monnik en tijdrekenaar Dionysius Exiguus, later bleek dat deze het geboortejaar van Christus verkeerd had berekend. Het geboortejaar van Christus is trouwens niet precies bekend, maar die valt in de periode tussen 8 en 2 voor Christus, in elk geval voor de dood van koning Herodes. Het begin van het jaar 1 is het beginpunt, hierdoor is er ook geen jaar nul, het jaar 1 voor Christus wordt dus gevolgd door het jaar 1 na Christus. Ook kunt u de uitdrukking 'AD' tegenkomen, dit staat voor 'anno Domini' en betekent 'in het jaar des Heren' waarbij het dus gaat om een jaar na Christus, AD 2002 is het jaar 2002 na Christus.

Nieuwjaarsdag en Kerstmis

Omdat het eerste jaar begint bij de geboorte van Jezus Christus zouden we kunnen veronderstellen dat kerstmis (de veronderstelde geboortedag van Jezus) en Nieuwjaar op dezelfde dag zouden vallen. Dit is echter niet zo door een beslissing van keizer Constantijn de Grote in de vierde eeuw. De Germanen vierden rond Midwinter (21 december) een midwinterfeest waarbij het boze werd verjaagd en het licht werd begroet. Op 25 december werd rond het Middellandse Zeegebied de zonnegod vereerd onder vele verschillende namen zoals Ra in Egypte en Helios in Griekenland. Om deze heidense feesten om te dopen in een Christelijk feest besloot Constantijn de Grote dat de geboorte van Christus gevierd zou worden in de periode dat 'heidenen' reeds gewend waren te vieren. Verscheidene heidense gebruiken hebben vervolgens wel hun weg gevonden in de Kerstviering, zoals het optuigen van kerstbomen en het verbranden ervan.